Wat zijn futures? Van forward naar beursgenoteerd termijncontract

1. Waar komen futures vandaan? Het begon met de forward

Futures zijn ontstaan uit de forward, een individueel onderhandelde leveringsovereenkomst. Forwards werden al eeuwen geleden gebruikt, onder meer in de handel in rijst en tarwe. Boeren die hun rijst al vóór de eigenlijke oogst wilden verkopen, sloten daarvoor individuele overeenkomsten met handelaren en afnemers. Het doel was beide partijen vaste afname- en leveringsprijzen te garanderen, en wel vooraf.

Een forward was dus niets anders dan een contract waarbij het afsluiten en de uitvoering in de tijd uit elkaar lagen. De oprichting van de goederentermijnbeurs in Chicago (Chicago Board of Trade) in 1848 leidde er in de jaren daarna toe dat de tot dan toe individueel vastgelegde forwards werden gestandaardiseerd. Doordat alle onderdelen van een termijntransactie duidelijk waren vastgelegd, werd de handel veel eenvoudiger en liquider. Dat trok een nieuwe groep marktdeelnemers aan: de speculanten.

2. Wat zijn futures precies? Definitie van het termijncontract

Een future is een gestandaardiseerd, beursgenoteerd termijncontract tussen twee partijen, de koper en de verkoper. Basis is de vaste contractuele afspraak om

• een gestandaardiseerde hoeveelheid van een bepaalde onderliggende waarde (bijvoorbeeld een grondstof of aandelenindex)
• tegen een vooraf vastgestelde prijs (de futureprijs)
• op een later tijdstip (de leveringsdag)
• te leveren (verkoper van de future) of af te nemen (koper van de future).

Een financieel termijncontract legt dus vandaag de prijs van een financieel instrument vast. De eigenlijke uitvoering van deze afspraak vindt pas op een datum in de toekomst plaats. De onderliggende waarde is het goed of financiële instrument waarop het contract betrekking heeft.

Forward en future vergeleken

Het belangrijkste verschil tussen een forward en een future is de standaardisering: een forward wordt vrij tussen twee partijen onderhandeld, een future is een uniform beurscontract. De tabel vat de verschillen samen.

Waarom worden de meeste futures vóór de vervaldag gesloten?

De meeste futures worden vóór de vervaldag gesloten, omdat veel marktdeelnemers geïnteresseerd zijn in de koersbeweging en niet in de levering. Vergeleken met individueel onderhandelde forwards biedt de standaardisering van futures de belegger belangrijke voordelen. Vooral kunnen koop- en verkoopposities op de termijnmarkt dankzij de hoge liquiditeit probleemloos met een tegengestelde transactie worden gesloten. Sluiten betekent: een openstaande positie afsluiten met de tegengestelde transactie in hetzelfde contract.

Een voorbeeld: een marktdeelnemer rekent op een stijgende goudprijs en heeft daarom een longpositie in de goudfuture. Door hetzelfde aantal contracten in dezelfde future te verkopen, neutraliseert hij zijn netto-exposure, dus zijn marktpositie per saldo. Zo kan hij de werkelijke levering vermijden.

Bij futures op aandelenindices zoals de S&P 500 is sowieso een contante afrekening (cash settlement) voorzien. In plaats van aandelen te leveren, wordt alleen het verschil in geld verrekend. Een fysieke levering van 500 verschillende aandelen zou immers niet praktisch zijn.

3. Hoe werkt de handel in futures in de praktijk?

De koers van een future ontstaat door vraag en aanbod op een termijnbeurs en beweegt in het algemeen synchroon met de koers van de onderliggende waarde op de contante markt. De belangrijkste punten blijken uit het voorbeeld van de DAX-future (symbool FDAX), die op Eurex wordt verhandeld. Afbeelding 1 toont de DAX-index op de contante markt en de DAX-future op één handelsdag.

Afhankelijk van hoe ver het afwikkelingstijdstip nog in de toekomst ligt, noteert de future doorgaans iets boven de contante koers. Dat komt door de aanhoudingskosten (cost of carry) die tot het afwikkelingstijdstip ontstaan. Bij grondstoffen zijn dat vooral opslag en verzekering van de goederen, bij financiële termijncontracten vooral de rente op het vastgelegde kapitaal. Opbrengsten uit de onderliggende waarde, zoals dividenden bij koersindices, en een zeer lage of negatieve rente kunnen het verschil verkleinen of zelfs omkeren.

Gratis trading demo

Vervaldagen en contractwaarde van de DAX-future

Stel dat een trader een stijgende DAX verwacht. Hij wil daarom een speculatieve longpositie in de FDAX innemen. De DAX-future wordt verhandeld met vervaldagen in een kwartaalcyclus: maart, juni, september en december. Verhandelbaar zijn telkens de drie eerstvolgende kwartaalmaanden; de looptijd van een contract bedraagt dus maximaal negen maanden. Het contract met de eerstvolgende vervaldag heeft de hoogste liquiditeit; bij het verschijnen van het oorspronkelijke artikel was dat het contract van maart 2012.

Vanuit risico-oogpunt is de waarde van het contract een belangrijke vraag, want die verschilt enorm per onderliggende waarde. De contractwaarde van de DAX-future bedraagt 25 euro per DAX-indexpunt. Bij een indexstand van 6.500 punten, het niveau in het voorjaar van 2012, vertegenwoordigde één FDAX-contract dus een waarde van 162.500 euro. Daarmee behoort hij samen met de S&P 500-future tot de zwaargewichten onder de futures.

Hoe ontstaat de hefboom bij futures?

De hefboom ontstaat omdat bij futures slechts een fractie van de contractwaarde als zekerheid moet worden gestort, de zogenoemde initial margin. De verhouding tussen contractwaarde en margin geeft de hefboom. Voor het voorbeeld met de waarden van 2012 ziet de berekening er zo uit:

In dit voorbeeld bedraagt de hefboom ongeveer 18. Een verandering van de onderliggende waarde met één procent leidt voor de futurestrader tot een winst of verlies van ongeveer 18 procent, gerekend op de gestorte margin. Hier wordt duidelijk waarom de handel in futures grote kansen, maar ook grote risico's met zich meebrengt. De hefboom werkt in beide richtingen.

De margin wordt door de beurs vastgesteld en voortdurend aangepast aan de marktschommelingen. Bij de nu veel hogere DAX-stand liggen contractwaarde en margin navenant hoger dan in het voorbeeld.

Wat betekent bijstortingsplicht bij futures?

Bijstortingsplicht betekent dat u extra kapitaal moet storten als de gestorte zekerheid niet meer volstaat om de positie aan te houden. Dit verzoek heet een margin call. Blijft de bijstorting uit, dan kan de positie gedwongen worden gesloten. Ook bij koersgaten (gaps), bijvoorbeeld wanneer u een positie 's nachts of over het weekend aanhoudt, kan het verlies de gestorte margin overschrijden. Een bescherming tegen een negatief saldo bestaat bij futures niet.

Voorbeeldtrade in de DAX-future

Tot slot een trade in de FDAX, waarbij één contract aan de longzijde werd verhandeld:

De rendement-risicoverhouding zet de winst af tegen het risico tot de stop: 1.500 euro tegenover 750 euro geeft 2,0. Ter vergelijking het verliesscenario: was de koers na de instap gedaald tot 6.470 punten, dan had de stop de positie gesloten met een verlies van 750 euro, vermeerderd met transactiekosten. Bij een koersgat kan de uitvoering ook duidelijk onder de stopkoers liggen. Het voorbeeld is historisch en vereenvoudigd.

Hoe margin, hefboom en stop samenwerken, kunt u zonder kapitaalinzet nagaan in de gratis realtime demo van het platform NanoTrader.

4. De DAX-future in een oogopslag

De contractspecificaties van de DAX-future, zoals vermeld in het oorspronkelijke artikel (maart 2012):

Contractspecificaties, handelstijden en margins kunnen wijzigen. Bepalend zijn altijd de actuele gegevens van Eurex. Inmiddels bestaan er bovendien kleinere DAX-contracten, zoals de Mini-DAX-future.

5. Wie gebruikt futures: afdekking of speculatie?

Futures worden zowel gebruikt om bestaande posities af te dekken als voor zuiver speculatieve doeleinden. De futuresmarkt omvat daarvoor een breed gamma aan gestandaardiseerde contracten. Men maakt onderscheid tussen financial futures op aandelenindices, rente of obligaties en valuta en commodity futures op metalen, landbouwproducten of energie.

Door de strenge regulering wordt de futuresmarkt zeer intensief gebruikt door professionele marktdeelnemers. Hij brengt hedgers en speculanten samen en bereikt daardoor een hoge liquiditeit en een grote prijstransparantie. Speculanten nemen daarbij het prijsrisico over dat hedgers willen afstaan. Ook qua transactiekosten scoren futures vaak goed tegenover andere afgeleide producten. Door de meestal hoge contractwaarden, de hoge hefboom en de complexiteit zijn futures echter alleen geschikt voor ervaren traders met een passende rekeninggrootte.

Conclusie: Futures zijn instrumenten met duidelijke regels

Van de forward in de rijsthandel tot de DAX-future volgen futures altijd hetzelfde principe: de prijs wordt vandaag vastgelegd, de uitvoering volgt later. Pas de standaardisering op de beurs heeft van de individuele leveringsovereenkomst een liquide instrument gemaakt, dat hedgers voor afdekking en speculanten voor trading gebruiken.

Wie futures handelt, moet contractwaarde, margin en hefboom goed kennen. De hefboom vergroot winsten en verliezen, en verliezen kunnen de gestorte margin overschrijden. Een overzicht van verhandelbare contracten vindt u op de pagina over futures traden bij WH SelfInvest.

Oefen de omgang met termijncontracten eerst op de gratis futures-demorekening. Hoe u futures in de praktijk handelt en risico's beheerst, ziet u in de gratis tradingwebinars.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is het verschil tussen een termijntransactie en een contante transactie?

Bij een contante transactie vallen afsluiten en uitvoering bijna samen, bij een termijntransactie liggen ze in de tijd uit elkaar. Wie een aandeel op de beurs koopt, ontvangt het na een korte afwikkelingstermijn en betaalt de actuele koers. Bij een termijntransactie wordt de prijs daarentegen vandaag vastgelegd; levering en betaling of de contante afrekening volgen pas op een afgesproken datum in de toekomst.

Waar worden forwards vandaag nog gebruikt?

Forwards worden vandaag vooral buiten de beurs afgesloten tussen ondernemingen en banken. Een typisch voorbeeld is het valutatermijncontract, waarmee een exporteur een wisselkoers vastlegt voor een toekomstige betaling. Het voordeel is de hoeveelheid en looptijd op maat. Daar staat tegenover dat forwards nauwelijks verhandelbaar zijn en elke partij het risico draagt dat de tegenpartij in gebreke blijft.

Hoe dekt een onderneming zich af met futures?

Een onderneming dekt zich af door een futurepositie in te nemen die tegengesteld loopt aan de prijsontwikkeling van haar onderliggende transactie. Een luchtvaartmaatschappij koopt bijvoorbeeld oliefutures om zich te beschermen tegen stijgende brandstofkosten. Stijgt de olieprijs, dan compenseert de winst op de future de hogere inkoopkosten grotendeels. In ruil daarvoor profiteert ze niet van dalende prijzen.

Wat betekent rollen bij futures?

Rollen betekent een futurepositie vóór de vervaldag sluiten en tegelijk opnieuw openen in de volgende contractmaand. Zo houden traders en hedgers een positie over meerdere vervaldagen heen aan. Omdat de prijzen van beide contracten verschillen, ontstaan bij het rollen kosten of opbrengsten. Daarnaast worden voor beide transacties transactiekosten in rekening gebracht.

Wat is een tick bij een future?

Een tick is de kleinst mogelijke prijsverandering van een future. De waarde in geld is de tickgrootte maal de contractwaarde per punt. Bij de DAX-future bedroeg de tickgrootte volgens het oorspronkelijke artikel 0,5 punt, bij 25 euro per punt dus 12,50 euro per contract. Tickgrootte en tickwaarde staan in de contractspecificaties van de betreffende beurs.

Wat zijn mini- en microfutures?

Mini- en microfutures zijn verkleinde varianten van grote termijncontracten met een fractie van de contractwaarde. Ze werken volgens dezelfde regels als het standaardcontract, maar vragen een lagere margin. Daardoor kunt u positiegrootte en risico fijner sturen. De hefboom blijft echter even hoog, en ook hier kunnen verliezen de gestorte margin overschrijden.

Wat zijn de belangrijkste termijnbeurzen?

Tot de belangrijkste termijnbeurzen behoren Eurex in Europa en de CME Group in de Verenigde Staten. Op Eurex worden onder meer DAX-, Euro Stoxx 50- en Bund-futures verhandeld. Tot de CME Group behoort ook de Chicago Board of Trade, waarvan de oprichting in 1848 geldt als het begin van de gestandaardiseerde termijnhandel.

Dit artikel verscheen oorspronkelijk in het Duitstalige TRADERS´ Magazin, editie 03/2012, en werd voor deze publicatie licht bewerkt en vertaald.

Risicowaarschuwing: Effecten zijn onderhevig aan koersschommelingen. De handel in financiële instrumenten met hefboom zoals futures brengt aanzienlijke risico's op verlies met zich mee; bij futures kunnen verliezen de gestorte margin overschrijden. In het verleden of op een demoplatform behaalde winsten bieden geen garantie voor toekomstige winsten. De rekenvoorbeelden zijn historisch (stand maart 2012), vereenvoudigd en berekend zonder transactiekosten. Dit artikel is geen beleggingsadvies.